ΣΥΝΟΜΙΛΙΑ ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΚΑΙ ΘΡΑΣΥΜΑΧΟΥ, συνέχεια

 

ΠΛΑΤΩΝ, ΠΟΛΙΤΕΙΑ (346e8-348b8)

 

ΣΥΝΟΜΙΛΙΑ ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΚΑΙ ΘΡΑΣΥΜΑΧΟΥ, συνέχεια

 

«Συνεπῶς, Θρασύμαχε», τοῦ εἶπα, «τὸ πράγμα εἶναι πιὰ ὁλοφάνερο: καμία τέχνη καὶ καμία ἐξουσία δὲν δημιουργεῖ ὅ,τι εἶναι πρὸς ὄφελός της· δημιουργεῖ, κατὰ τὰ προλεχθέντα, ὅ,τι εἶναι πρὸς ὄφελος ἐκείνων ποὺ βρίσκονται ὑπὸ τὴν ἐξουσία της· καὶ μὲ τὶς ἐντολὲς ποὺ τοὺς δίνει ἀποσκοπεῖ στὸ νὰ ἐξασφαλίσει τὸ συμφέρον ἐκείνου ποὺ εἶναι ἀσθενέστερος — ὄχι τὸ συμφέρον τοῦ ἰσχυρότερου. Τὸ συμφέρον τοῦ ἥττονος καὶ ὄχι τοῦ κρείττονος! Νά, λοιπόν, γιατὶ κι ἐγώ, ἀγαπητέ μου Θρασύμαχε, ἔλεγα μόλις τώρα ὅτι κανεὶς δὲν θέλει νὰ ἀσκεῖ δωρεὰν καὶ μὲ τὴ θέλησή του τὴν ὅποια ἐξουσία, νὰ κυβερνᾶ καί, κυβερνώντας, νὰ ἀναλαμβάνει νὰ διορθώνει τὰ στραβὰ κι ἀνάποδα τῶν ἄλλων, 347a ἀλλά, προκεριμένου νὰ τὸ κάνει, ἀπαιτεῖ μισθό, ἀκριβῶς ἐπειδὴ ὅποιος μέλλει νὰ ἀσκεῖ σωστὰ τὴν τέχνη του ποτὲ δὲν πράττει ὅ,τι εἶναι τὸ καλύτερο γιὰ τὸν ἑαυτό του, καὶ οὔτε δίνει ποτὲ τέτοιες ἐντολές… ἐντολὲς σύμφωνες μὲ τὴν τέχνη του… — τουναντίον πράττει ὅ,τι εἶναι τὸ καλύτερο γιὰ ἐκεῖνον ποὺ ἔχει ὑπὸ τὴν ἐξουσία του. Ἐξαιτίας ὅλων αὐτῶν ποὺ ἐπισημάναμε φαίνεται, λοιπόν, ὅτι εἶναι ἀναγκαῖο γιὰ ὅσους θέλουν νὰ ἀσκήσουν κάποια ἐξουσία νὰ ὑπάρχει μισθός: μισθὸς εἴτε ὡς χρηματικὴ ἀμοιβὴ εἴτε ὡς τιμητικὴ διάκριση, καὶ βεβαίως ὡς ζημία, παναπεῖ ὡς ποινή, στὴν περίπτωση ποὺ δὲν τὴν ἀσκήσουν».

«Ὅταν λὲς ποινή, τί ἐννοεῖς, Σώκράτη;», ρώτησε ὁ Γλάυκων. «Σὲ ρωτάω, διότι τοὺς δύο μισθούς, ποὺ εἶπες, τοὺς ξέρω· ἀλλὰ τὴν ζημία, ποὺ ἀνέφερες, δὲν καταλαβαίνω πῶς τὴν ἐννοεῖς… καὶ μάλιστα τὴν ἐκλαμβάνεις ὡς μορφὴ μισθοῦ».

«Ἄρα», τοῦ εἶπα, «δὲν καταλαβαίνεις ποιός εἶναι ὁ μισθός, ἡ ἀνταμοιβὴ τῶν ἀρίστων. Οἱ πιὸ κατάλληλοι ἄνθρωποι ἀναλαμβάνουν καθήκοντα κυβερνητικά, ἀκριβῶς ἐπειδὴ ὑπάρχει ἀνταμοιβή, 347b καὶ ἐφόσον βεβαίως θέλουν νὰ κυβερνοῦν. Ἢ μὴν τυχὸν δὲν ξέρεις ὅτι ἀμφότερες ἡ φιλοδοξία καὶ ἡ φιλοχρηματία καὶ θεωροῦνται καὶ εἶναι ὄνειδος;»

«Καὶ βέβαια τὸ ξέρω», εἶπε.

«Νά, λοιπόν, γιὰ ποιόν λόγο», τοῦ εἶπα τότε ἐγώ, «οἱ καλοὶ καὶ ἄξιοι ἄνθρωποι δὲν θέλουν νὰ ἐξουσιάζουν οὔτε γιὰ τὰ χρήματα οὔτε γιὰ τὴ δόξα· διότι δὲν θέλουν νὰ χαρακτηρίζονται οὔτε μισθωτοί —μίσθαρνα ὄργανα δηλαδή—, ἐπειδὴ εἰσπράττουν φανερὰ μισθό ἕνεκα τῶν προσφερόμενων ἀπὸ αὐτοὺς ὑπηρεσιῶν, οὔτε κλέφτες, ἐπειδὴ παίρνουν κρυφὰ χρήματα ἀπὸ τὴν ἄσκηση τῆς ἐξουσίας τους. Ἀπ’ τὴν ἄλλη μεριὰ δὲν τὸ ἐπιλέγουν χάριν τῆς δόξας, καθότι δὲν εἶναι φιλόδοξοι. Γι’ αὐτὸ πρέπει νὰ ὑπάρχει 347c κάποια μορφὴ ἐξαναγκασμοῦ καὶ κάποιο εἶδος ζημίας, κάποια ποινὴ δηλαδή, ἂν σκοπεύουν νὰ ἀσκήσουν ἐξουσία… — γι’ αὐτὸ κι ἔχει καταντήσει νὰ θεωρεῖται σχεδὸν ντροπιαστικὴ γιὰ τὸν καθένα ἡ ἐθελούσια ἀνάληψη κυβερνητικοῦ ἀξιώματος, προτοῦ ἐξαναγκαστεῖ πρὸς τοῦτο. Ἡ δὲ μεγαλύτερη ζημία του… ἡ μεγαλύτερη ἐννοῶ τιμωρία του εἶναι νὰ ἐξουσιάζεται ἀπὸ κάποιον πονηρότερό του… ἀπὸ κάποιον χειρότερό του μὲ ἄλλα λόγια, ἀπ’ τὴ στιγμὴ ποὺ ὁ ἴδιος δὲν δείχνει θέληση νὰ κυβερνᾶ. Προσωπικῶς θεωρῶ ὅτι οἱ καλοὶ καὶ ἄξιοι, ἀκριβῶς ἐπειδὴ φοβοῦνται τὴν εἰρημένη τιμωρία, δέχονται νὰ ἀσκήσουν ἐξουσία, ἂν τύχει ποτὲ νὰ τὴν πάρουν στὰ χέρια τους· καὶ τότε, στὴν περίπτωση αὐτή, ἀναλαμβάνουν νὰ τὴν ἀσκήσουν καὶ νὰ κυβερνήσουν ὄχι μὲ τὴ σκέψη ὅτι προσδοκοῦν κάτι καλὸ ἢ ἔστω ὅτι θὰ καλοπεράσουν, ἀλλὰ ἔχοντας στὸν νοῦ τους ὅτι ἀναλαμβάνουν νὰ πράξουν 347d κάτι ποὺ εἶναι ἐξαναγκασμένοι νὰ πράξουν καὶ ποὺ δὲν ἔχουν κάποιους καλύτερους ἢ ἔστω ὅμοιούς τους, γιὰ νὰ τοὺς ἀναθέσουν τὸ ἔργο αὐτό. Διότι φαίνεται ξεκάθαρα ὅτι, ἂν ὑπῆρχε μιὰ πόλη μὲ ἀνθρώπους ἀγαθούς… μὲ καλοὺς καὶ ἄξιους ἀνθρώπους… στὴν πόλη αὐτὴ τὸ πιθανότερο θὰ ἦταν νὰ εἶναι πολυπόθητη ἡ μὴ ἄσκηση κυβερνητικῆς ἐξουσίας — ἀκριβῶς τὸ ἀντίθετο, δηλαδή, μὲ τώρα, ὁποὺ πολυπόθητη εἶναι ἡ ἄσκηση κυβερνητικῆς ἐξουσίας· ἔτσι θὰ γινόταν ὁλοφάνερο ὅτι ἐκ φύσεως ὁ ἀληθινὸς ἄρχοντας καὶ ἐξουσιαστὴς δὲν ἀποβλέπει στὸ ἀτομικό του συμφέρον, ἀλλὰ μεριμνᾶ γιὰ τὸ συμφέρον τῶν ἀρχομένων καὶ ἐξουσιαζομένων του. Ἔτσι δὲν ὑπάρχει ἄνθρωπος μὲ νοῦ καὶ γνώση ποὺ δὲν θὰ προτιμοῦσε νὰ ἔχει ὁ ἴδιος ὄφελος ἀπὸ τοὺς ἄλλους, ἀπ’ τὸ νὰ παρέχει ὀφέλη σὲ ἄλλους καὶ νὰ μπερδεύεται στοὺς μπελάδες τῶν ἄλλων. Στὸ θέμα αὐτὸ διαφωνῶ πλήρως μὲ τὸν Θρασύμαχο, 347e ὅταν λέει ὅτι δίκαιο εἶναι τὸ συμφέρον τοῦ ἰσχυρότερου. Τὸ θέμα, ὡστόσο, αὐτὸ θὰ τὸ συζητήσουμε κάποιαν ἄλλη φορά. Πολὺ πιὸ σοβαρὸ μοῦ φαίνεται ὅτι εἶναι τὸ ἄλλο θέμα ποὺ θίγει τώρα ὁ Θρασύμαχος, ὅταν ἰσχυρίζεται ὅτι τοῦ ἄδικου ἀνθρώπου ἡ ζωὴ εἶναι καλύτερη ἀπὸ τὴ ζωὴ τοῦ δίκαιου. Πές μας, λοιπόν, τώρα ἐσύ, Γλαύκωνα, τί ἀπ’ τὰ δύο διαλέγεις; Ποιά ἀπ’ τὶς δύο ἀπόψεις νομίζεις ὅτι εἶναι πλησιέστερη στὴν ἀλήθεια;»

«Γνώμη μου εἶναι ὅτι ἡ ζωὴ τοῦ δίκαιου ἀνθρώπου παρέχει περισσότερα ὀφέλη».

348a «Μήπως δὲν ἄκουσες», τοῦ εἶπα ἐγώ, «τὸν Θρασύμαχο ν’ ἀπαριθμεῖ τὰ τόσα καὶ τόσα ὀφέλη ποὺ προκύπτουν γιὰ τὴ ζωὴ τοῦ ἄδικου;»

«Τὸν ἄκουσα», εἶπε, «ἀλλὰ δὲν μὲ ἔπεισε».

«Θέλεις, πές μου, νὰ τὸν πείσουμε ἐμεῖς, ἂν βεβαίως μπορέσουμε νὰ βροῦμε τὸν τρόπο, ὅτι ὅσα λέει δὲν ἔχουν σχέση μὲ τὴν ἀλήθεια;»

«Γιατί νὰ μὴ θέλω;» μοῦ ἀποκρίθηκε.

«Ἂν ἐμεῖς», τοῦ εἶπα, «ποὺ ὑποστηρίζουμε τὰ ἀντίθετα ἀπ’ αὐτὀν, τοῦ ἀναφέρουμε στὸν σχετικὸ διάλογό μας τὰ καλὰ ποὺ ἔχει τὸ νὰ εἶναι κανεὶς δίκαιος, καὶ ἔπειτα μιλήσει αὐτὸς καὶ μᾶς πεῖ κάτι ἄλλο, καὶ ὕστερα ξαναμιλήσουμε ἐμεῖς καὶ τοῦ ποῦμε κάτι ἄλλο, θὰ χρειαστεῖ νὰ μετρᾶμε συνέχεια καὶ νὰ ἐπανυπολογίζουμε 348b πόσα καλὰ ἔχουμε ἀναφέρει γιὰ τὴν καθεμιὰ ἀπ’ τὶς δύο πλευρές μετὰ ἀπὸ κάθε τοποθέτρησή μας, ὁπότε πλέον θὰ χρειαστεῖ νὰ καλέσουμε δικαστές, γιὰ νὰ κρίνουν καὶ νὰ ἐκδώσουν ἀπόφαση. Ἄν, ὅμως, συνεχίσουμε τὴν ἐξέταση τοῦ θἐματος μὲ τὸν τρόπο ποὺ τὸ κάναμε πρίν, συμφωνώντας μεταξύ μας ὡς πρὸς τὸ ποῦ συμφωνοῦμε ἢ διαφωνοῦμε, θὰ εἴμαστε ἐμεῖς οἱ ἴδιοι καὶ δικαστὲς καὶ δικηγόροι».

«Βεβαιότατα, συμφωνῶ», εἶπε.

«Πές μου, λοιπόν, τότε ποιός ἀπ’ τοὺς δύο τρόπους σοῦ ἀρέσει περισσότερο», τὸν ρώτησα.

«Ὁ τελευταῖος», μοῦ ἀπάντησε.

 

Μετάφραση: Γιῶργος Κεντρωτής.