ΠΛΑΤΩΝ, ΠΟΛΙΤΕΙΑ
(332c1-333d10)
Η ΧΡΗΣΗ ΚΑΙ Η ΑΧΡΗΣΙΑ ΤΗΣ
ΔΙΚΑΙΟΣΥΝΗΣ
Τοῦ λέω τότε ἐγώ: «Ὁ Σιμωνίδης προέβη —ἔτσι
μοιάζει—σ’ ἕναν ποιητικὸ ὑπαινιγμὸ σχετικὰ μὲ τὸ τί εἶναι δίκαιο. Θεωροῦσε, ἀπ’
ὅ,τι φαίνεται, ὅτι δίκαιο εἶναι νὰ ἀποδίδεις στὸν καθένα ὅ,τι τοῦ πρέπει — καὶ
αὐτὸ τὸ ὀνόμασε ὀφειλόμενο».
«Ἐσένα ποιά εἶναι ἡ γνώμη σου;» μὲ ρώτησε.
«Νὰ σοῦ πῶ, μὰ τὸν Δία», τοῦ ἀπάντησα· «ἂν
κάποιος πήγαινε τώρα καὶ ρωτοῦσε τὸν ποιητὴ “Σιμωνίδη, ποιά τέχνη, ποὺ δίνει σὲ
κάποιους κάτι —καὶ τί;— ποὺ τοὺς ὀφείλεται καὶ τοὺς ταιριάζει καλεῖται ἰατρική;”
ἐσὺ τί νομίζεις ὅτι θὰ τοῦ ἀπαντοῦσε;»
«Εἶναι ὁλοφάνερο», εἶπε· «εἶναι αὐτὴ ποὺ
δίνει στὰ σώματα φάρμακα, τρόφιμα καὶ ποτά».
«Καὶ μαγειρικὴ καλεῖται ἡ τέχνη ἐκείνη
ποὺ δίνει σὲ κάποιους κάτι —καὶ τί;— ποὺ τοὺς ὀφείλεται καὶ τοὺς ταιριάζει;»
«Αὐτή», εἶπε, «ποὺ δίνει στὰ φαγητὰ ὅ,τι τὰ
κάνει νόστιμα».
«Ἔχει καλῶς. Ἡ τέχνη ποὺ δίνει τί καὶ σὲ
ποιούς θὰ μποροῦσε νὰ ἀποκληθεῖ δικαιοσύνη;»
«Ἄν, Σωκράτη, πρέπει», μοῦ εἶπε, «ν’ ἀκολουθήσουμε
ὅ,τι ἔχουμε πεῖ μέχρι ἐδῶ, τότε εἶναι ἡ τέχνη ἐκείνη ποὺ ἀποδίδει στοὺς φίλους ὠφέλειες
καὶ στοὺς ἐχθροὺς βλάβες».
«Δηλαδὴ ὁ ποιητὴς μᾶς λέει», τὸν ρώτησα, «ὅτι
δικαιοσύνη εἶναι νὰ κάνεις καλὸ στοὺς φίλους σου καὶ κακὸ στοὺς ἐχθρούς σου;… αὐτὸ
ἐννοεῖ;»
«Ἔτσι νομίζω».
«Καὶ ποιός ἔχει ἀναφορικὰ μὲ τὴν ὑγεία καὶ
τὶς ἀσθένειες τὴ μεγαλύτερη ἱκανότητα νὰ κάνει καλὸ σὲ φίλους καὶ κακὸ σὲ ἐχθρούς,
ὅταν τυχαίνει νὰ εἶναι καὶ οἱ μὲν καὶ οἱ δὲ ἄρρωστοι;»
«Κάποιος γιατρός».
«Καὶ ποιός, πές μου τώρα, κάνει τὰ ἴδια σὲ
ὅσους βρίσκονται σὲ πλοῖο καὶ ἔχουν νὰ ἀντιμετωπίσουν κινδύνους στὴ θάλασσα;»
«Κάποιος πλοίαρχος».
«Καὶ μὲ τὸν δίκαιο τί γίνεται; Σὲ ποιά
πράξη καὶ σὲ ποιό ἔργο ἔχει τὴ μεγαλύτερη ἱκανότητα νὰ ὠφελεῖ φίλους καὶ νὰ
βλάπτει ἐχθρούς;»
«Στὸ νὰ διεξάγει πολέμους καὶ στὸ νὰ
συνάπτει συμμαχίες — ἔτσι ἐμένα μοῦ φαίνεται».
«Πολὺ καλά. Πλὴν ὅμως, ἀγαπητέ μου
Πολέμαρχε, σὲ ὅσους δὲν εἶναι ἄρρωστοι, ὁ γιατρὸς εἶναι ἄχρηστος».
«Ὄντως».
«Τὸ ἴδιο καὶ ὁ πλοίαρχος σὲ ὅσους δὲν ἀντιμετωπίζουν
κίνδυνο στὴ θάλασσα».
«Ναί».
«Εἶναι ἄραγε ἄχρηστος καὶ ὁ δίκαιος σὲ ὅσους
δὲν διεξάγουν πόλεμο;»
«Αὐτὸ δὲν μοῦ πολυφαίνεται σωστό».
«Ἑπομένως εἶναι καὶ στὸν καιρὸ τῆς εἰρήνης
ἡ δικαιοσύνη χρήσιμη;»
«Χρήσιμη εἶναι».
«Καὶ ἡ γεωργία, ἔ; Ἢ ὄχι;»
«Χρήσιμη γιὰ νὰ ἔχουμε καρπούς;»
«Ναί».
«Τὸ ἴδιο ἰσχύει, φαντάζομαι, καὶ γιὰ τὴν
τέχνη τοῦ ὑποδηματοποιοῦ».
«Ναί».
«Γιὰ νὰ ἔχουμε ὑποδήματα — αὐτὸ ὑποθέτω ὅτι
θὰ μοῦ ἔλεγες. Ἢ ὄχι;»
«Καὶ βεβαίως ναί — αὐτό!»
«Γιὰ ποιάν ἀνάγκη ἢ γιὰ ποιά κτήση καὶ
ποιοῦ ἀκριβῶς πράγματος, καὶ μάλιστα σὲ καιρὸ εἰρήνης, θὰ ἔλεγες ὅτι εἶναι
χρήσιμη ἡ δικαιοσύνη;»
«Γιὰ τὶς συμφωνίες, Σωκράτη».
«Ὅταν λὲς συμφωνίες ἐννοεῖς τὶς ἐν
γένει δοσοληψίες —αὐτὸ ποὺ λέμε κοινωνήματα— ἢ μήπως κάτι ἄλλο;»
«Τὶς δοσοληψίες… τὶς δοσοληψίες».
«Γιὰ πές μου καὶ τοῦτο ποὺ θὰ σὲ ρωτήσω:
καλὸς καὶ χρήσιμος κοινωνὸς καὶ συμπαίκτης στὸ παιχνίδι τῶν πεσσῶν εἶναι ὁ
δίκαιος ἢ κάποιος ποὺ ξέρει νὰ παίζει καλά;»
«Κάποιος ποὺ ξέρει νὰ παίζει καλά».
«Στὴν τοποθέτηση λίθων καὶ πλίνθων εἶναι
τάχα ὁ δίκαιος πιὸ καλὸς καὶ πιὸ χρήσιμος συνεργάτης ἀπὸ τὸν κτίστη;»
«Ὄχι, ἐπ’ οὐδενί!»
«Σὲ ποιά, τότε, κοινωνικὴ σχέση εἶναι ὁ
δίκαιος καλύτερος συνεργάτης ἀπ’ τὸν χτίστη ἢ ἀπ’ τὸν κιθαρωδό, ποὺ εἶναι
βέβαια καλύτερος ἀπ’ τὸν δίκαιο στοὺς ἤχους καὶ στοὺς τόνους;»
«Στὰ θέματα τὰ οἰκονομικά, νομίζω».
«Αὐτό, Πολέμαρχε, μπορεῖ νὰ συμβαίνει ἴσως
στὴν περίπτωση ποὺ χρειάζεται νὰ χρησιμοποιήσουμε χρήματα γιὰ ν’ ἀγοράσουμε ἢ νὰ
πουλήσουμε ἀπὸ κοινοῦ ἕνα ἄλογο, ἂν κι ἐδῶ —γνώμη μου εἶναι— καλύτερος εἶναι ὅποιος
ξέρει ἀπὸ ἄλογα. Ἔτσι δὲν εἶναι;»
«Ἔτσι φαίνεται».
«Κι ἂν ποῦμε ὅτι πρόκειται γιὰ πλοῖο,
ποιός εἶναι καλύτερος;: ὁ δίκαιος ἢ ὁ ναυπηγὸς καὶ ὁ πλοίαρχος;»
«Ὁ ναυπηγὸς καὶ ὁ πλοίαρχος».
«Τότε, λοιπόν, γιά πές μου, στὴν περίπτωση
ποὺ θὰ χρησιμοποιήσουμε ἀπὸ κοινοῦ χρήματα ἢ χρυσάφι, πότε εἶναι ὁ δίκαιος
χρησιμότερος ἀπὸ τοὺς ἄλλους;»
«Στὴν περίπτωση ἐκείνη, Σωκράτη, ποὺ τὰ
χρήματα ἢ τὸ χρυσάφι τὰ ἐμπιστεύεσαι καὶ τὰ παραδίδεις γιὰ νὰ φυλαχθοῦν και νὰ
εἶναι ἐξασφαλισμένα».
«Ἐννοεῖς, μὲ ἄλλα λόγια, ὅταν δὲν ὑπάρχει ἀνάγκη
νὰ χρησιμοποιηθοῦν, ἀλλὰ νὰ βρίσκονται ἁπλῶς κάπου φυλαγμένα;»
«Ναί, ναί».
«Ἑπομένως σὲ ὅ,τι ἀφορᾶ τὰ χρήματα μοῦ
λὲς ὅτι ἡ δικαιοσύνη εἶναι χρήσιμη, ὅταν τὰ χρήματα παραμένουν ἀχρησιμοποίητα».
«Αὐτὸ προκύπτει».
«Κι ἂν χρειαστεῖ νὰ φυλαχτεῖ ἕνα δρεπάνι,
καὶ στὴν περίπτωση αὐτὴ χρήσιμη θὰ εἶναι καὶ πάλι ἡ δικαιοσύνη — καὶ ἀπὸ κοινοῦ
καὶ ἀτομικά; Κι ἂν τὸ δρεπάνι πρόκειται νὰ χρησιμοποιηθεῖ, τότε χρήσιμη θὰ εἶναι
ἡ τέχνη τῆς ἀμπελουργίας… — τὰ λέω σωστά;»
«Ἔτσι φαίνεται».
«Για πές μου τώρα, θὰ ὑποστηρίξεις καὶ τοῦτο;:
ὅτι, ἂν χρειάζεται νὰ φυλάξουμε μιὰν ἀσπίδα καὶ μιὰ λύρα, χωρὶς νὰ τὶς
χρησιμοποιοῦμε, τότε χρήσιμη εἶναι ἡ δικαιοσύνη, ἐνῶ, ὅταν τὶς χρησιμοποιοῦμε,
χρήσιμη στὴν περίπτωση αὐτὴ θὰ εἶναι ἡ τέχνη τῶν ὅπλων καὶ ἡ μουσικὴ ἀντίστοιχα;
Αὐτὸ ὑποστηρίζεις;»
«Ἀναγκαστικά».
«Καὶ σχετικὰ μὲ ὅποιο ἄλλο πράγμα —μὲ ὅλα
τ’ ἄλλα πράγματα—, λὲς ὅτι ἡ δικαιοσύνη εἶναι ἄχρηστη, ὅταν τὰ χρησιμοποιοῦμε,
καὶ χρήσιμη, ὅταν εἶναι σὲ ἀχρησία. Σωστά;»
«Ἔτσι φαίνεται».
Μετάφραση: Γιῶργος Κεντρωτής.
