ΤΟ ΑΝΑΝΟΔΕΝΤΡΟ

 

ROLANDO KATTAN

 

 

ΤΟ ΑΝΑΝΟΔΕΝΤΡΟ

 

I

Φεύγοντας απ’ την Παλαιστίνη λαχταρούσε να βρει σ’ αυτά τα χώματα το ανανόδεντρο. Φανταζόταν ένα δέντρο με πλούσιο φύλλωμα, σαν αυτό που έβαλε ο Θεός στον Παράδεισο.

Εγκατέλειψε την πατρίδα του ελπίζοντας να βρει καινούργια, αυτό όμως που περίμενε δεν το βρήκε.

Σε τούτο εδώ το ποίημα ο παππούς μου μπορεί να μαζέψει ανανάδες απ’ τα πάνω-πάνω κλαδιά κάποιου δέντρου, γιατί σ’ ένα ποίημα ακόμη και δέντρα που δεν υπάρχουν μπορούν να βγάζουν τους αρχαιότερους καρπούς και αυτής ακόμα της γενέθλιας χώρας.

Ωστόσο, επιμένω. Αυτό που θέλω να φυτρώσει εδώ δεν είναι το ίδιο το δέντρο, αλλά η ελπίδα ότι υπάρχει ακόμα ένα μέρος όπου τα ανανόδεντρα αφθονούν. 

 

II

Έφυγε από την Παλαιστίνη με το πνεύμα όσων περιπλανήθηκαν σ’ όλη τη γη. Γνώρισε ποτάμια, βουνά και πουλιά, και τα βάφτιζε στη δική του γλώσσα. Με το δάχτυλό του, όμοιο με του Θεού το δάχτυλο, έδειξε τον ορίζοντα και είπε: οτιδήποτε είναι κοντά στη θάλασσα είναι κι αυτό σπίτι μας. Δεν έχει σημασία αν τα νερά είναι απ’ τη Μεσόγειο ή απ’ τον Ατλαντικό. Αυτό που έχει σημασία είναι ο άνεμος. Ο άνεμος που φέρνει τραγούδια.

 

III

Στο σπίτι της ζωής σημασία έχουν τα παράθυρα· δεν έχεις καλά-καλά προλάβει ν’ ανοίξεις στον κήπο τα μάτια σου και νά τα μπροστά σου τα γράμματα τα ερωτικά να κάνουν πήδους σαν κουνέλια, να ’ναι σμήνη βιολιών που φτερουγίζουν, να ’ναι πιάνα που γονατίζουν στου ρυακιού την όχθη, να ’ναι επιβλητικοί ανανάδες στον ορίζοντα· στο μικρό μου ενδιαίτημα, σ’ ένα δωμάτιο που ξέρει πια ν’ ανοίγει τα μάτια του, τα παράθυρα ποτέ… ποτέ δεν τελειώνουν.

 

IV

Ο παππούς μου ήρθε από μια χώρα που δεν υπάρχει, γυρεύοντας να βρει ένα δέντρο που δεν επίσης υπάρχει. Ούτε αυτός υπάρχει πια. Ω, Θεέ μου, φτιάξε ένα δέντρο για τον παππού μου — φτιάξ’  το και φύτεψέ το στα χώματα εκείνα που εσύ ονομάζεις Παλαιστίνη.

 

V

Ο πατέρας μου κληρονόμησε απ’ τον πατέρα του ένα ποδήλατο Ράλι, με ζάντες 28 ιντσών. Δέκα χρονώ ήτανε, όταν έμαθε ότι ο θάνατος και η βροχή μοιράζονται τις μέρες. Ήξερε ότι η κληρονομιά του ποτέ δεν ήταν το ποδήλατο, αλλά ο δρόμος, και όπως άλλοι κρατούν στη μνήμη τους μέσα ένα κουδούνι στον πύργο της κοιλάδας, έτσι κι αυτός απομνημόνευσε το δάκρυ στα μάτια του πατέρα του.

 

Με το ποδήλατό του γύρισε όλους τους δρόμους που οδηγούν πίσω στο 1948, ώσπου να βρει τον παππού μου να σκάβει το χώμα για να ξεθάψει το τραγούδι κάποιου φλάουτου.

 

VI

Έφτασε εκεί όπου το επόμενο βήμα σε ρίχνει στο κενό. Ένα σμάρι πουλιά γράφει κύκλους — ο ορίζοντας σκοτεινιάζει. Χαμένα τα γηρατειά μέσα στις σκέψεις τους ξεκινούν το αιώνιο φτερούγισμά τους. Μαύρες ημερομηνίες πετούν παντού: οι έρωτες είναι που έχει καταβροχθίσει ο Κρόνος. Όλα μουλιάζουν και σκουριάζουνε στο μυθικό ποτάμι· οι παππούδες ξεχνούν τη γλώσσα που τους υποδέχθηκε και τους φιλοξενεί· ξαναγυρνούν στα λόγια της παιδικής τους ηλικίας, σ’ ένα προσωρινό καταφύγιο στις πεινασμένες ώρες του θανάτου. Λένε και ξαναλένε ιστορίες επί ιστοριών, για να μην ξεχαστούνε. Για να μην τις ξεχάσει κανείς. Ο θάνατος θα έρθει μαζί με την απώλεια της έσχατης μνήμης.

 

VII

Καμία αμφιβολία: η τύχη είναι ό,τι φωτίζει αυτό το μονοπάτι,

το στιγμιαίο φως κάποιου διερχόμενου αυτοκινήτου

ή τα φώτα του δρόμου πότε-πότε, αραιά και που.

 

Περπατώ και σκέφτομαι την οικογένεια·

της μνήμης μου οι λεκέδες

τινάζουν πάνω μας θραύσματα ζωής,

παρόμοια με το φως των αυτοκινήτων

που διασχίζουν τον σκοτεινό δρόμο.

 

VIII

Μι’ ακατανόητη παρτιτούρα είναι χαραγμένη στου παππού μου την πίπα, και τα δόντια του στο επιστόμιο. Να προσεχτούν οι διαστάσεις της ταμπακιέρας: στη φωτογραφία ένα εξόγκωμα στην τσέπη. Το έτος ή το καλοκαιρινό σακάκι δεν έχουν σημασία. Πίσω απ’ τα γυαλιά του ξεθωριάζουν τα τοπία· ακόμα θολώνει του βλέμματός του η ομίχλη τους φακούς. Αυτό δεν είναι μπερέ, είναι η όψη του που αντανακλάται σαν προτομή μες στο δωμάτιο. Τα παπούτσια, το ρολόι τσέπης και η πένα του είναι βιογραφίες γραμμένες με σκουριά. Ο σκελετός μου θα γίνει σκόνη και δεν θα βρω φλιτζάνι, παλτό ή παπούτσι να τον χωρέσει.

 

IX

Φύτεψα ένα πεύκο,

θα πω όμως ότι είναι ανανάς.

 

Ο Καρυωτάκης με δίδαξε ότι τα δέντρα

στέκονται όρθια και ψηλά, απέναντι στον αίθριο ουρανό

το ίδιο όπως και πριν ξεσπάσουν καταιγίδες.

 

Τα πεύκα ξέρουν τρόπους να γερνούν —

δεν θέλει ρώτημα.

Ανανόδεντρα δεν υπάρχουν,

πλην όμως έμαθα γι’ αυτά,

όταν κάποιος άνθρωπος μου μίλησε για την ελπίδα.

 

Μακάρι να με θάψουνε στου ποταμού την όχθη

σαν πεύκο. Αν όχι,

ας βάλουν αυτό το ποίημα στον τάφο μου·

στο τέλος-τέλος όλα το ίδιο είναι.

 

X

Η ελιά της Αλ Ουαλάχα ζει τέσσερις χιλιάδες χρόνια. Ο χυμός του ξυλώματός της μουλιάζει και ξεθωριάζει οτιδήποτε είναι γραμμένο επάνω της. Ένα δάκρυ είναι αρκετό για να ξυπνήσει τη συνάντηση του αίματός μου με τους προγόνους του. Τούτο το δέντρο τούς είδε να περιπλανώνται επί αιώνες και αιώνες ανά τα μήκη και τα πλάτη της γεωγραφίας· γι’  αυτό κι είναι άχρηστο να μετράς πόσο χρόνο θέλει η βροχή να γυρίσει όλη τη γη, γιατί πάντα θα φτάνει ο Μάιος στο ψηλότερο φύλλο του. Έχω ακούσει ότι, καθώς περνούν οι χιλιετίες, οι οικογένειες μαζεύονται σε δέντρα.

 

XI

Κάτω απ’ του κεριού το φως

οι οικογενειακές ιστορίες

γίνονται αληθινές παραβολές.

 

Τα κείμενα τα λογοτεχνικά

διόλου ανώτερα δεν είναι

από τις οικογενειακές ιστορίες που ακούγονται

με το ψωμί του δείπνου.

 

Τα δέντρα επιβιώνουν

με τη χάρη του φωτός και του νερού,

όχι με τα βιβλία της βοτανικής.

 

XII

Χρόνια και χρόνια μελετούσα τη φωτογραφία κάποιου άνδρα (1953). Είδα και διαπίστωσα πως με το πέρασμα του χρόνου το μελάνι είχε μαζευτεί στις άκρες των ματιών του και πώς του πορτρέτου ο μέσα άνεμος τού ανακάτευε τα μαλλιά του. Ο χρόνος που κυλάει είναι σαν τα τεράστια βήματα των λόφων, σε τούτη δε την φαινομενική ακινησία οι λέξεις ίσα-ίσα που κατανοούνται, και μόλις μετά βίας.

 

XIII

Ένας φίλος μού δείχνει μιαν οπτικοακουστική συνέντευξη με τίτλο Μαχμούντ Νταρουίς: ο ποιητής του αραβικού κόσμου. Η φωνή του μου θυμίζει τη σιλουέτα ενός άλλου άνδρα, κι εγώ διαπιστώνω ότι η φωτογραφία έχει όντως σκοτεινιάσει. Είναι, άραγε, ο ίδιος ο χρόνος που έχει πάρει το χρώμα του σούρουπου ή μήπως υπάρχει κάποιος που αφήνει πράγματι να πέφτει πίσω από τούτες τις ωχρές κηλίδες η νύχτα, σαν να ’ταν πολιτεία απόλυτα πραγματική;

 

Μετάφραση: Γιώργος Κεντρωτής.

 

ΒΙΒΛΙΑ... ΒΙΒΛΙΑ...

 

ΒΙΒΛΙΑ... ΒΙΒΛΙΑ...

 

ΕΝΑ ΠΟΙΗΜΑ ΤΟΥ ΡΑΓΚΑΒΗ

 

ΓΡΑΦΤΗΚΕ ΤΟ ΕΤΟΣ 2000

 

PABLO NERUDA

 

ΓΡΑΦΤΗΚΕ ΤΟ ΕΤΟΣ 2000

 

Να μιλήσω θέλω με τα τελευταία αστέρια,

τώρα, τώρα, στην ψηλά κορυφή ανεβασμένος

τούτου του ανθρώπινου βουνού.

Είμαι μόνος, μα έχω μαζί και τη συντρόφισσα τη νύχτα,

και μια καρδιά, από τα χρόνια φαγωμένη.

Ήρθα από πολύ μακριά σ’ αυτές εδώ τις ερημιές,

κι έχω δικαίωμα τον ύπνο τον κυρίαρχο

με όλα τα όνειρά του — δικαίωμα

να ξεκουραστώ με τα μάτια μου ανοιχτά

ανάμεσα στα μάτια των κατάκοπων ανθρώπων.

Και ενώ κοιμάται ο άνθρωπος με τη φυλή του,

όταν τα μάτια έχουν όλα κλείσει

—τα χωριά βουλιαγμένα στη νύχτα,

ο ουρανός με έναστρους ροδώνες στολισμένος—

αφήνω εγώ τον χρόνο να κυλήσει στην όψη μου

σαν αέρας σκοτεινός ή σαν καρδιά ίσαμε μέσα μουλιασμένη,

και βλέπω τι έρχεται και τι γεννιέται,

τους πόνους που νικήθηκαν,

τις πενιχρές ελπίδες του λαού μου:

τα παιδιά με παπούτσια στο σχολείο,

το ψωμί και τη δικαιοσύνη να μοιράζονται σωστά

όπως μοιράζεται ο ήλιος πάντοτε το καλοκαίρι.

Βλέπω την απλότητα να ξεδιπλώνεται,

την αγνότητα του άντρα με το αλέτρι του,

κι εμένα να πηγαινοέρχομαι σ’ όλα τα χωράφια

χωρίς να πέφτω σε μεγαλοτσιφλικάδες πάνω.

Είναι τόσο εύκολο να βρεις το φως,

μα δεν βρισκόταν πουθενά·

η αγάπη φαινόταν τόσο μακρινή·

κοντά βρισκόταν πάντα η λογική.

Εμείς είχαμε χάσει το δρόμο· ξεστρατισμένοι όντας

πιστεύαμε πια σ’ έναν κόσμο θλιβερό

γεμάτον αυτοκράτορες και στρατιώτες,

όταν εφάνη ξαφνικά πως είχαν φύγει

οι σκληροί και οι κακοί για πάντα,

και όλα παρέμειναν ειρηνικά στο σπίτι,

στον δρόμο και στων ανθρώπων τις δουλειές.

Οι πάντες τώρα ξέρουμε ότι καλό δεν είναι

να βρίσκεται η γη στα χέρια των ολίγων,

πως δεν υπάρχει λόγος να τρέχουμε συνέχεια

από τον δικαστή στον κυβερνήτη, ούτε ανάποδα.

Πόσο απλή είναι η ειρήνη! Και πόσο δύσκολο

είναι να χιμάμε μέρα και νύχτα

ο ένας στον άλλονε με πέτρες και ξύλα

σαν να μην ήμασταν πια Χριστιανοί!

 

Η νύχτα είναι ψηλά, ξεκάθαρη σαν πέτρα,

και με την ψύχρα της αγγίζει το πλευρό μου

σαν να μου λέει να κοιμηθώ αμέσως,

τώρα που η δουλειά μου επήρε τέλος.

Μα έχω τώρα να μιλήσω με τ’ αστέρια,

να τους μιλήσω σε γλώσσα σκοτεινή και διάφανη,

αλλά και με την ίδια τη νύχτα

συζήτηση να κάνουμε έχω με λόγια απλά,

όπως μιλάει ο αδελφός στην αδελφή του.

Με τυλίγει η νύχτα με το δυνατό της άρωμα

και μ’ ακραγγίζει με τα δάχτυλά της·

νιώθω να ’μαι εκείνη η νυχτερινή φιγούρα

που άφησα πίσω μου, στο μακρινό μου παρελθόν,

στα χρόνια εκείνα που η φοιτητική άνοιξη

παλλόταν μες στα χωριάτικα τα ρούχα μου.

Όλη η αγάπη εκείνου του χαμένου χρόνου,

ο πόνος για το άρωμα που μού ’κλεψαν,

το χρώμα κάποιου δρόμου μες σε στάχτες,

κάποιων χεριών τ’ άσβεστα ουράνια δώματα!

Και μετά εκείνα τ’ αδηφάγα κλίματα

που μου καταβροχθίσαν την καρδιά μου,

τα πλοία που έφευγαν χωρίς προορισμό,

οι χώρες οι σκοτεινές, οι χώρες οι κομψότατες,

ο πυρετός αυτός που μ’ έπιασε στη Βιρμανία

και ο έρωτας εκείνος ο εσταυρωμένος.

 

Άνθρωπος και μόνο άνθρωπος είμαι

τις αμαρτίες μου σηκώνω,

σαν οποιοσδήποτε θνητός που κουβαλάει το βάρος

ν’ αγαπάει, ν’ αγαπάει, ν’ αγαπάει

χωρίς το αντάλλαγμα του ν’ αγαπιέται,

μαζί με τ’ άλλο βάρος: να μην αγαπάει

παρ’ όλο που τον έχουν αγαπήσει.

Και αναδύονται οι στάχτες μιας νύχτας,

πλάι στη θάλασσα, σε ένα ιερό ποτάμι,

κι ένα πτώμα γυναικείο μελαψό να καίγεται

σε μια θράκα, εγκαταλελειμμένο:

ο Ιραουάντι μέσ’ απ’ τις λόχμες αργοσαλεύει

τα νερά του και το καρχαριώδες φως του.

Οι ψαράδες της Κεϋλάνης ετράβαγαν μαζί μου έξω

ολόκληρη τη θάλασσα μ’ όλα της τα ψάρια,

και από τα δίχτυα μέσα έσταζαν

με τρόπο θαυμαστό, μαγευτικό,

τα κατακόκκινα και βελουδένια ψάρια,

ενώ οι ελέφαντες περίμεναν

να τους δώσω φρούτα με τα χέρια μου.

Α, πόσος χρόνος έχει κατακάτσει

στα μάγουλά μου εμένα, και σαν θαμπό ρολόι

κουβαλάει στην εύθραυστη τροχιά του μια κίνηση,

ένα νήμα μακρύ και ατελείωτο

που αρχίζει μ’ ένα παιδί που κλαίει

και σταματάει σ’ έναν ταξιδιώτη μ’ έναν σάκο!

Έπειτα ήρθε ο πόλεμος και οι συμφορές του.

Και μες στη νύχτα νεκροί Ισπανοί

αγγίζουνε τα μάτια μου και με ζητάνε·

τους ψάχνω, τους γυρεύω,

μα εκείνοι δεν με βλέπουν· εγώ όμως

τη λάμψη βλέπω του ξεθωριασμένου μεγαλείου τους:

τον δον Αντόνιο να πεθαίνει από απόγνωση,

τον Μιγέλ Ερνάνδες να ’ναι νεκρός στις φυλακές του,

και τον καημένο μου τον Φεδερίκο

να δολοφονείται από μεσαιωνικούς κακούργους,

από την άπιστη αγέλη των Πανέρος:

από των αηδονιών τους δολοφόνους.

 

Ω, πόσος, μα πόσος ζόφος και πόσο αίμα

απόψε με καλούν, φωνάζουν τ’ όνομά μου,

με αγγίζουν τώρα με φτερά παγωμένα

δείχνοντάς μου το τεράστιο τους μαρτύριο:

κανείς δεν έχει πάρει εκδίκηση γι’ αυτούς,

και το ζητούν από εμένα,

Και μόνο η τρυφερότητά μου τους γνωρίζει.

 

Ω, πόση νύχτα χωράει σε μια νύχτα

χωρίς να ξεχειλίζει τούτο το ουράνιο κύπελλο·

των περάτων ακούγεται η σιωπή

ωσάν απρόσιτο κοχύλι,

τ’ αστέρια πέφτουνε στα χέρια μου

γεμάτα ακόμα μουσική και ίσκιους.

Σ’ αυτόν τον χώρο το βάρος της ζωής μου

το ταραγμένο ούτε νικάει ούτε θρηνεί·

αποχαιρετώ τον πόνο που μ’ επισκέπτεται

σαν να λέω αντίο σε κάποιο περιστέρι:

αν έχουμε λογαριασμούς, να τους ξεκαθαρίσουμε πρέπει

με ό,τι θα συμβεί και με ό,τι ανατέλλει,

με την ευτυχία του κόσμου ολόκληρου

και όχι με οτιδήποτε γκρεμοτσακίζει ο χρόνος.

Εδώ, στον ουρανό της Σιέρα Μαέστρα,

ίσα-ίσα προλαβαίνω πια να χαιρετήσω την αυγή

γιατί άργησα με τις δουλειές μου·

με τόσα και τόσα πράγματα επέρασε η ζωή μου,

που αφήνω τις δουλειές μου σε άλλα χέρια,

και το τραγούδι μου άλλο στόμα θα το τραγουδήσει.

Γιατί έτσι μόνο δένεται κανονικά η μέρα

και δεν θα σταματήσει το τριαντάφυλλο ν’ ανθίζει.

 

Ο άνθρωπος δεν σταματάει στο δρόμο του:

τα μυστηριώδη όπλα πάντοτε άλλος θα τα παίρνει·

η ανθρώπινη άνοιξη δεν γνωρίζει τέλος·

από τον χειμώνα βγήκε η πεταλούδα

και ήταν πολύ πιο εύθραυστη κι από λουλούδι,

γι’ αυτό το κάλλος της ποτέ δεν ηρεμεί,

τα δε πολύχρωμα φτερά της

κινούνται συνεχώς με μαθηματικά ακτινοβόλα.

Ένας άνθρωπος έφτιαξε μόνο μια πόρτα

και πήρε από τη θάλασσα μια σταγόνα μόνο

και αυτό θα γίνεται ξανά και πάλι με όλους

μέχρι που από τη μια ζωή στην άλλη

να υψώσουμε την ευτυχισμένη πόλη

με τα χέρια εκείνων που δεν ζούνε πια

και με χέρια όλων όσοι δεν έχουν γεννηθεί ακόμα.

 

Αυτή είναι η ενότητα που θα πετύχουμε:

φως οργανωμένο απ’ το σκοτάδι,

από τη συνέχεια των επιθυμιών,

και ο χρόνος να περπατάει μες στις ώρες

ίσαμε να μείνουν όλοι πια ικανοποιημένοι.

Έτσι αρχίζει γι’ άλλη μια φορά η Ιστορία.

Και έτσι, ψηλά στην κορυφή ετούτων των βουνών,

μακριά από τη Χιλή και από τις τρανές της κορδιγιέρες,

έχω το παρελθόν μου όλο μέσα σ’ ένα κύπελλο

και το υψώνω κάνοντας πρόποση για όλη τη γη·

παρ’ όλο που η πατρίδα μου κυλάει στο αίμα μου,

χωρίς στιγμή να σταματάει η ροή του ρεύματός της,

την ώρα αυτή εμένα το νυχτερινό μυαλό μου, η λογική του,

στην Κούβα βρίσκεται και δείχνει την κοινή σημαία

του μαυρισμένου ημισφαίριου

που καρτερούσε να ’ρθει επιτέλους μια νίκη αληθινή.

Τον νου μου αφήνω σ’ αυτή την κορυφή,

εκεί ψηλά, να κυματίζει πάνω απ’ τα λιβάδια,

στους γονατισμένους λαούς να δείχνει την αξιοπρέπεια

που βγήκε μέσ’ απ’ τον αγώνα:

η Κούβα είναι ένα διάφανο κατάρτι που φαίνεται

καθαρά σ’ όλο το διάστημα και μέσα στο σκοτάδι,

είναι σαν ένα δέντρο που γεννήθηκε στη μέση

της Καραϊβικής και των αρχαίων πόνων της:

το φύλλωμά του το βλέπουν άπαντες από παντού

και οι σπόροι του βυθίζονται βαθιά στο χώμα,

για να υψώσουν στη ζοφερή Αμερική

της άνοιξης το οικοδόμημα.

 

Μετάφραση: Γιώργος Κεντρωτής.

 

ΚΩΣΤΗΣ ΠΑΛΑΜΑΣ

 

ΣΥΝΟΜΙΛΙΑ ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΚΑΙ ΘΡΑΣΥΜΑΧΟΥ, συνέχεια καὶ τέλος

 

ΠΛΑΤΩΝ, ΠΟΛΙΤΕΙΑ (353a1-354c3)

 

ΣΥΝΟΜΙΛΙΑ ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΚΑΙ ΘΡΑΣΥΜΑΧΟΥ, συνέχεια καὶ τέλος

 

Τοῦ λέω τότε ἐγώ: «Τὸ κλῆμα στὸ ἀμπέλι θὰ μποροῦσες νὰ τὸ κόψεις μὲ τὸ μαχαίρι, μὲ τὸ ξίφος ἢ μὲ κάποιο ἄλλο ἐργαλεῖο — δὲν συμφωνεῖς;»

«Μὰ γιατὶ νὰ μὴ συμφωνῶ;»

«Ναί, ἐντάξει, ἀλλὰ κατὰ τὴ δική μου γνώμη μὲ κανένα ἄλλο ἐργαλεῖο ἐκτὸς ἀπ’ τὸ κλαδευτήρι δὲν θὰ μποροῦσε νὰ γίνει ἡ δουλειὰ καλύτερα, ἀφοῦ τὸ κλαδευτήρι εἶναι φτιαγμένο γι’ αὐτὴ τὴ δουλειά, γι’ αὐτὸ τὸ ἔργο».

«Αὐτὴ εἶναι ἡ ἀλήθεια», εἶπε.

«Νὰ ὁρίσουμε, λοιπόν, ὅτι αὐτὸ εἶναι τὸ ἔργο του;»

«Νὰ τὸ ὁρίσμουμε, ναί!».

«Νομίζω, λοιπόν, ὅτι τώρα μπορεῖς ν’ ἀντιληφθεῖς καλύτερα τί ἐννοοῦσα πρὶν ἀπὸ λίγο, ὅταν σὲ ρωτοῦσα νὰ μάθω ἂν ἔργο ἑνὸς ὁποιουδήποτε πράγματος εἶναι ἐκεῖνο ποὺ θὰ μποροῦσε νὰ κάνει μόνο τὸ πράγμα ἤ, ἔστω, μόνο τὸ πράγμα καλύτερα ἀπὸ τ’ ἄλλα πράγματα».

«Ἐντάξει, καταλαβαίνω», εἶπε, «καὶ νομίζω ὅτι κάθε πράγμα ἔχει δικό του ἔργο».

«Ἔχει καλῶς», τοῦ εἶπα. «Μήπως ἔχεις καὶ τὴ γνώμη ὅτι κάθε πράγμα, ποὺ εἶναι ταγμένο στὸ νὰ ἐκτελεῖ κάποιο ἔργο, διαθέτει καὶ μιὰν ἀρετή;… Ἀλλά γιὰ νὰ πιάσουμε τὰ ἴδια πράγματα κι ἄλλη μιὰ φορά… Τὰ μάτια ἔχουν κάποιο ἔργο;»

«Ἔχουν».

«Ἄρα ὑπάρχει καὶ ἀρετὴ τῶν ματιῶν;… κάποια δύναμη;»

«Ὑπάρχει καὶ ἀρετή».

«Καὶ τ’ ἀφτιά; Τ’ ἀφτιὰ ἔχουν κάποιο ἔργο;»

«Ναί».

«Ἀρετὴ τῶν ἀφτιῶν ὑπάρχει;»

«Καὶ τῶν ἀφτιῶν ὑπάρχει ἀρετή».

«Καὶ μὲ ὅλα τ’ ἄλλα πράγματα τί συμβαίνει; Τὸ ἴδιο δὲν συμβαίνει;»

«Τὸ ἴδιο».

«Για πρόσεξέ με τώρα τί θὰ σὲ ρωτήσω. Θὰ μποροῦσαν ποτὲ τὰ μάτια νὰ ἐκτελέσουν καλὰ τὸ ἔργο τους… νὰ κάνουνε καλὰ τὴ δουλειά τους, ἂν δὲν εἶχαν τὴ δική τους ἀρετή, ἀλλὰ ἀντὶ γιὰ τὴν ἀρετή τους εἶχαν κάποια κακία, θέλω νὰ πῶ ἀδυναμία, ἀνημπόρια;»

Μοῦ εἶπε τότε: «Μὰ πῶς θὰ μποροῦσε νὰ γίνει αὐτὸ ποὺ λές; Ἐκτὸς ἴσως κι ἂν ἐννοεῖς νὰ εἶχαν ἀντὶ γιὰ ὅραση τυφλότητα.»

«Ἐννοῶ ὅποιαν ἀρετὴ καὶ ἂν εἶχαν… ὅποια δύναμη. Διότι τώρα δὲν ρωτάω αὐτὸ εἰδικὰ καὶ συγκεκριμένα· ἐρωτῶ καὶ συζητῶ ἁπλῶς καὶ θέλω νὰ μάθω ἂν ἕνα ὁποιοδήποτε πράγμα ἐκτελεῖ ἕνα ἔργο καλὰ μὲ τὴ δύναμή του καὶ κακὰ μὲ τὴν ἀδυναμία του — αὐτὸ μόνο».

«Σωστὰ τὸ ρωτᾶς, σωστὰ τὸ συζητᾶς».

«Ὁπότε καὶ τ’ ἀφτιά, ποὺ ἔχουν στερηθεῖ τὴν ἀρετή τους, τὴ δύναμή τους δηλαδή, κακὰ δὲν θὰ κάνουν κι αὐτὰ τὸ ἔργο τους;»

«Βεβαίως».

«Τί λές; Νὰ ὁρίσουμε τούτη τὴν παραδοχὴ νὰ ἰσχύει γιὰ ὅλα τὰ πράγματα;»

«Ναί! Τὴν ἴδια γνώμη ἔχω κι ἐγώ», μοῦ ἀπάντησε.

«Ἔλα, λοιπόν», τοῦ εἶπα, «καὶ κατόπιν ὅλων τῶν προηγηθέντων ἐξέτασε αὐτὸ ποὺ θὰ σοῦ πῶ. Ἡ ψυχὴ ἔχει κάποιο ἔργο;… ἔργο, ἐννοῶ, ποὺ εἶναι ἀποκλειστικὰ δικό της καὶ δὲν μπορεῖ νὰ ἐκτελεσθεῖ χρησιμοποιώντας κανένα ἄλλο πράγμα; Ἀναφέρω ἐνδεικτικὰ παραδείγματα: τὸ νὰ ἐπιμελεῖται κάτι, τὸ νὰ κυβερνᾶ, τὸ νὰ συλλογίζεται διάφορα καὶ ὅλα τὰ παρόμοια. Αὐτά —σὲ ρωτῶ— μποροῦμε νὰ τὰ ἀποδίδουμε δικαίως σὲ ὁτιδήποτε ἄλλο ἐκτὸς ἀπ’ τὴν ψυχή καὶ νὰ ὑποστηρίζουμε ὅτι προσιδιάζουν μόνο σὲ αὐτὴν καὶ σὲ τίποτε ἄλλο;».

«Τὰ ἀποδίδουμε σὲ αὐτὴν καὶ προσιδιάζουν μόνο σὲ αὐτὴν καὶ σὲ τίποτε ἄλλο».

«Τὸ ὅτι ζοῦμε καὶ τὸ νὰ ζοῦμε… τὸ ζῆν τί εἶναι δηλαδή; Δὲν θὰ ποῦμε ὅτι εἶναι ἔργο τῆς ψυχῆς;»

«Ἑκατὸ τοῖς ἑκατό», εἶπε.

«Ὑποστηρίζουμε, ἄραγε, ὅτι ὑπάρχει καὶ κάποια ἀρετὴ τῆς ψυχῆς;… κάποια δύναμη;»

«Τὸ ὑποστηρίζουμε».

«Για πές μου, Θρασύμαχε, κι αὐτό: θὰ ἀπεργάζεται, ἄραγε, ἡ ψυχή… θὰ ἐκτελεῖ καλὰ ὅλα τῆς τὰ ἔργα, ἂν στερηθεῖ τὴν ἀρετή της; — ἢ αὐτὸ εἶναι ἀδύνατο;»

«Εἶναι ἀδύνατο».

«Πού, ἑπομένως, σημαίνει ἀναγκαστικὰ ὅτι, ἂν μιὰ ψυχὴ βρίσκεται σὲ κακὴ κατάσταση, θὰ κυβερνάει κακὰ καὶ θὰ ἔχει κακὴ ἐπιμέλεια σχετικὰ μὲ ὅ,τι ἐπιμελεῖται· ἐνῶ, ἂν εἶναι σὲ καλὴ κατάσταση, ὅλα αὐτὰ θὰ τὰ κάνει καλά».

«Κατ’ ἀνἀγκην».

Μετὰ τὸν ρώτησα τοῦτο: «Συμφωνήσαμε ἢ ὄχι ὅτι ἀρετὴ τῆς ψυχῆς εἶναι ἡ δικαιοσύνη, ἐνῶ κακία της εἶναι ἡ ἀδικία;»

«Καὶ βέβαια τὸ συμφωνήσαμε».

«Συνεπῶς ἡ δίκαιη ψυχὴ καὶ ὁ δίκιαος ἄνθρωπος θὰ ζοῦν καλά, ἐνῶ ὁ ἄδικος θὰ ζεῖ κακά».

«Ἔτσι φαίνεται», εἶπε, «σύμφωνα πάντα μὲ τὰ λεγόμενά σου».

«Ὅποιος ζεῖ καλὰ εἶναι μακάριος, παναπεῖ καλότυχος, καὶ εὐδαίμων· ἐνῶ ὅποιος ὄχι — τὸ ἀντίθετο».

«Ἔ, δὲν γίνεται ἀλλιῶς».

«Ἑπομένως ὁ μὲν δίκαιος εἶναι εὐδαίμων, ὁ δὲ ἄδικος ἄθλιος».

«Ἂς ποῦμε», εἶπε.

«Τὸ νὰ εἶσαι ἄθλιος δὲν λυσιτελεῖ… δὲν ἀποφέρει ὠφέλεια· λυσιτελὲς καὶ ὠφέλιμο εἶναι νὰ εἶσαι εὐδαίμων».

«Πῶς νὰ πῶ ὄχι;»

«Ποτέ, ἑπομένως, μακάριε Θρασύμαχε», τοῦ εἶπα, «δὲν εἶναι ἡ ἀδικία λυσιτελέστερη τῆς δικαιοσύνης… ποτὲ δὲν εἶναι ὠφελιμότερη ἀπ’ τὴ δικαιοσύνη!»

«Τώρα ὅλα τοῦτα ποὺ λὲς ἐσύ, Σωκράτη», μοῦ εἶπε, «δικαιολογοῦν τελείως τὴ μερίδα ποὺ σοῦ ἀναλογεῖ σὲ φαγητὸ στὴ γιορτὴ τῶν Βενδιδείων».

«Σ’ ἐσένα τὰ χρωστάω ὅλα, Θρασύμαχε», τοῦ εἶπα, «ποὺ ἀποδείχθηκες τόσο πράος ἀπέναντί του, καθὼς σταμάτησες νὰ μοῦ ἀγριεύεις. Τὸ φαγητό, ὡστόσο, δὲν μοῦ ’πεσε καλό. Σ’ αὐτὸ φταίχτης, ὅμως, εἶμαι μόνο ἐγώ — ἐσὺ δὲν φταῖς καθόλου. Ἴδιος κι ἀπαράλλακτος ἐγὼ μὲ τοὺς λιχούδηδες, ποὺ βουτᾶνε ἀμέσως ὅ,τι ἔρχεται στὸ τραπέζι γιὰ νὰ τὸ δοκιμάσουν, προτοῦ καλὰ-καλὰ νά ’χουν εὐχαριστηθεῖ καὶ ἀπολαύσει τὸ προηγούμενο ἔδεσμα, ἔτσι νομίζω ὅτι φέρθηκα κι ἐγώ: πρὶν ἀκόμα βρῶ αὐτὸ ποὺ ἐξαρχῆς ἀναζητούσαμε, δηλαδὴ τί εἶναι ἐν πάση περιπτώσει τὸ δίκαιο, τό ’σπρωξα στὴν ἄκρη, τὸ παράτησα κι ὅρμησα νὰ ἐξετάζω ἂν τὸ δίκαιο σχετίζεται εἴτε μὲ τὴν κακία καὶ τὴν ἀμάθεια εἴτε μὲ τὴ σοφία καὶ τὴν ἀρετή· κι ὅταν, ἔπειτα, ἦρθε ὁ λόγος ποὺ θέλει τὴν ἀδικία ὠφελιμότερη ἀπὸ τὴ δικαιοσύνη, δὲν συγκρατήθηκα νὰ μὴν παρατήσω τὸ προηγούμενο ζήτημα καὶ νὰ μὴν ἐπιπέσω σὲ τοῦτο ποὺ μόλις εἶχε σερβιριστεῖ. Καὶ ποιό εἶναι τὸ ἀποτέλεσμα; — νὰ σοῦ πῶ; Τὸ ἀποτέλεσμα εἶναι νὰ μὴν ἔχω ἀποκομίσει ἀπὸ τὴ συζήτησή μας οὔτε μία γνώση. Καὶ τὸ τονίζω αὐτό, διότι ὅσο δὲν γνωρίζω τί εἶναι τὸ δίκαιο, πολὺ-πολὺ δύσκολα θὰ μάθω ἂν τυχὸν ὑπάρχει ἢ δὲν ὑπάρχει κάποια ἀρετή, κάποια δηλαδὴ δύναμη, καὶ ἂν ὅποιος τὴν ἔχει εἶναι ἢ δὲν εἶναι εὐδαίμων».

 

 

Μετάφραση: Γιῶργος Κεντρωτής.