ΕΠΙΣΤΟΛΗ ΣΤΟΝ ΠΑΖΟΛΙΝΙ

ΓΙΩΡΓΟΣ ΚΕΝΤΡΩΤΗΣ

 

ΕΠΙΣΤΟΛΗ ΣΤΟΝ ΠΑΖΟΛΙΝΙ

 

Ἀγαπητέ μου ΠΠΠ,

ἔλαβα τὴν ἐπιστολή σου μὲ τὶς εὐχὲς πρὶν τρεῖς βδομάδες. Διάφορα τρεχάματα… τὰ γνωστὰ καθημερινά… δὲν μοῦ ἐπέτρεψαν νὰ σοῦ ἀπαντήσω ἀμέσως. Κάθομαι λοιπόν σήμερα, Κυριακή 11 Ἰανουαρίου 2026, καὶ σοῦ γράφω ἀντευχόμενος τὰ καλύτερα. Ἡλιόλουστη χειμωνιάτικη μέρα. Κατέβηκα στὸν κῆπο κι ἔκοψα ἕνα ὄμορφο τριαντάφυλλο ποὺ μόλις εἶχε ἀνοίξει. Τὸ φωτογράφισα, πρὶν τὸ κόψω. Θὰ τὸ ἐμφανίσω αὔριο, καὶ τὴ φωτογραφία θὰ τὴν ἐσωκλείσω στὸν φάκελο ποὺ θὰ σοῦ ταχυδρομήσω.

Ὅπως βλέπεις δὲν σὲ ξεχνῶ — ἀπὸ τὸ 1978, ὁποὺ εἶδα στὸ Στούντιο πρώτη φορὰ ταινίες σου (τρεῖς μαζὶ σὲ εἰδικὴ σαββατιάτικη προβολή): Ἀκατόνε, Μάμα Ρόμα καὶ Τὸ Κατά Ματθαῖον Εὐαγγέλιο, δὲν σὲ ξεχνῶ ποτέ. Ὅταν ἀγαπᾶς κάποιον πραγματικὰ καὶ βαθιά, δὲν τὸν ξεχνᾶς — ποτέ! Πάντως καὶ νὰ ἤθελα νὰ σὲ ξεχάσω (… ποὺ δὲν θέλω, ἐννοεῖται!), δὲν μπορῶ. Μετὰ τὰ Ἀλάνια μετέφρασα τὸ τρίτο μέρος ἀπὸ τὰ δοκίμιά σου ποὺ περιλαμβάνονται στὸν τόμο Αἱρετικὸς ἐμπειρισμός. Εἶναι, ναί, τὰ δοκίμιά σου γιὰ τὸν κινηματογράφο μὲ τὶς σχετικὲς γλωσσολογικοῦ καὶ σημειωτικοῦ χαρακτήρα προσεγγίσεις σου καὶ μὲ τὶς παρατηρήσεις σου πάνω σὲ θέσεις τοῦ Μπάρτ, τοῦ Μὲτς καὶ τοῦ Ἔκο — ἐνίοτε δὲ καὶ μὲ τὶς ἐκ μέρους σου ἀναιρέσεις τους.

Τὸ μετάφρασμά μου αὐτὸ τὸ ἔχω παραδώσει ἀπὸ τὸν Νοέμβριο στὸν ἐκδότη μου/μας, ὁ ὁποῖος μοῦ ζήτησε νὰ μεταφράσω καὶ τὸ Una vita violenta. Τὸ ἔχω ἤδη ξεκινήσει καὶ εἶμαι λίγο πρὶν ἀπὸ τὴ μέση τοῦ δεύτερου κεφαλαίου τοῦ πρώτου μέρους. Αὐτὴ τὴ στιγμὴ μπορῶ νὰ σοῦ πῶ τοῦτο: ὅτι τόσο τὸ ἀναπαιστικὸ μέτρο ὅσο καὶ τὴν παρήχηση τοῦ vi, ποὺ «ἀκούγονται» στὸν τίτλο σου, τὰ ἔχω κρατήσει καὶ στὸν ἑλληνικὸ τίτλο: Βίος βίαιος. Τὰ λοιπὰ τὰ ἔχουμε συζητήσει παλιότερα καὶ σὲ κάμποσες ἐπιστολές, ποὺ ἀνταλλάξαμε, καὶ διὰ ζώσης στὸ τηλέφωνο, μὰ καὶ δυὸ φορὲς στὴ Μπολόνια. Θυμᾶσαι; Τὴν πρώτη φορὰ στὸ μπιστρὸ Opera Caffè e Tulipani, στὸν ἐξωτερικὸ στενὸ χῶρο μὲ τὴ τζαμαρία καὶ θέα στὸ κανάλι, καὶ τὴ δεύτερη στὴν ἐμβληματικὴ παστιτσερία Gambrerini, στὴ Via Ugo Bassi, ὅπου συναντήσαμε καὶ τὸν Μπασάνι, νὰ πίνει τὸν καφέ του καὶ ὁ ὁποῖος μᾶς εἶχε πεῖ ὅτι σύχναζε ἐκεῖ ἀπὸ φοιτητής. Ὅταν λέω «τὰ λοιπά», ἐννοῶ τὰ γλωσσικά.

Σὲ παλιότερη ἐπιστολή σου σχετικά μὲ τὴν «ἰδιότυπη» μετάφρασή σου τῆς Ὀρέστειας τοῦ Αἰσχύλου μοῦ ἀνέφερες ἕνα χωρίο ἀπὸ τὸ Μετὰ τὰ Φυσικὰ τοῦ Ἀριστοτέλη: Τὸ ἓν καὶ τὸ ὂν πολλαχῶς λέγεται. Τὸ θυμήθηκα καὶ ὅταν μετάφραζα τὸ Ragazzi di vita ὄχι ὡς Τὰ παιδιὰ τῆς ζωῆς, ἀλλὰ ὡς Ἀλάνια, τὸ θυμᾶμαι καὶ τώρα, στὴ νέα μου μετάφραση. Δὲν σοῦ κάνω μάθημα, ἀλλὰ ἀπὸ κάθε ὁλοκληρωμένη μεταφραστικὴ διαδικασία προκύπτει ἕνα μετάφρασμα, ἤτοι μιὰ πρόταση λόγου, ὅπου ἔχει ἐνσωματωθεῖ ἡ προσωπικὴ ἀνάγνωση καὶ ἑρμηνεία αὐτοῦ ποὺ εἶναι τὸ ἓν καὶ τὸ ὂν ἀπὸ τὸν ἐπιτελέσαντα τὴ μετάφραση μεταφραστή: κάτι νέο καὶ μοναδικό.

Καὶ σὲ τοῦτο τὸ ἔργο σου καταγράφεις στὸ χαρτί (καὶ δὴ ὡς δεινὸς γλωσσολόγος ποὺ εἶσαι) ἕνα calco, ἕνα ἔκτυπο τῆς πραγματικότητας, μιὰν ἀναλογικὴ πραγματικότητα. Αὐτὴ τὴν ἀναλογικὴ πραγματικότητα καλούμαστε ἐμεῖς, οἱ μεταφραστές σου, νὰ τὴ μεταφέρουμε στὶς γλῶσσες μας ὁμοίως ἀναλογικά. Στὸν γλωσσολόγο ἑαυτό σου ἐγώ, ὅταν σὲ μεταφράζω, κολλάω καὶ τὴν κοφτερὴ ματιὰ εἰκαστικοῦ καλλιτέχνη καὶ τὸ μουσικὸ ἀφτὶ ποὺ ἔχεις. Στὴν περίπτωσή σου ἰσχύει ἀπολύτως τὸ χαϊντεγκεριανὸ Die Sprache spricht, ποὺ μεταφραζόμενο μὲ χαϊντεγκεριανὸ ὕφος δὲν σημαίνει Ἡ γλώσσα μιλάει, ἀλλὰ Ἡ γλώσσα γλωσσοῖ / γλωσσώνει. Ἡ γλώσσα σου, προσφιλέστατέ μου ΠΠΠ, γλωσσώνει προφορικὸ ἀπὸ διαλέκτου λόγο, εἰκαστικὲς ἀποτυπώσεις καὶ μουσικὰ μοτίβα τοῦ κόσμου… τοῦ κόσμου σου. Γι’ αὐτὸ ἀκόμα καὶ τὰ πεζά σου ἔργα εἶναι ἔργα ποιητικά, ὅπου συνδυάζονται προσωδιακὰ ποικίλοι ρυθμοὶ προφορικοῦ λόγου μὲ εὐφωνίες, τρίλιες καὶ καντέντσες. Θέλω νὰ προσθέσω καὶ τοῦτο: Σὲ τοῦτα τὰ ἀκραιφνῶς πεζοποιητικά σου κείμενα κυριαρχεῖ —ὁ πειρασμὸς μὲ βάζει νὰ γράψω ἡγεμονεύει, γιὰ νὰ καλέσω σὲ τοῦτες τὶς ἀράδες καὶ τὸν δάσκαλό μας, τὸν Γκράμσι— μιὰ λεκτικὴ πολυτυπία ποὺ περιβάλλεται ἀπό —ἐνδεικτικῶς— βρισιές, ὑποκοριστικά, πάσης φύσεως ἐπαναλήψεις, παλιλλογίες, ὑπονοούμενα καὶ στίχους τραγουδιῶν. Τὰ δὲ σπαράγματα τῶν διαλόγων συμβάλλουν στὴ θεατρικότητα τῶν ἑκάστοτε λεγομένων: ἀποβλέπουν στὸ θέατρο, ποὺ εἶναι καὶ γιὰ σένα ἡ ὑψηλότατη μορφὴ τὴς ποίησης. Οἱ μεταφραστές σου ὀφείλουμε νὰ τὰ λαμβάνουμε ὑπόψη αὐτά.

Νὰ σοῦ πῶ κάτι, σχετικὸ καὶ ἄσχετο. Τὸ ὑπαινίχθηκα παραπάνω. Ἐδῶ καὶ κάμποσα χρόνια ἀσχολοῦμαι μὲ τὴν Ὀρέστεια. Ἔχω τὸ μετάφρασμά σου καὶ στὸ γραφεῖο μου καὶ στὸ προσκεφάλι μου.

Καὶ κάτι τελευταῖο. Εὔχομαι στὴν ἀγαπημένη σου Μπολόνια νὰ προκριθεῖ στὴν ἑπόμενη φάση τοῦ Europa League. Ἡ δική μου ὁμάδα, ὁ Ὀλυμπιακός, στὸ Champions League πρέπει νὰ κάνει δύο νίκες ὁπωσδήποτε, χωρὶς νὰ εἶναι ἡ πρόκρισή του ἀκόμα κι ἔτσι ἐξασφαλισμένη.

Σοῦ εὔχομαι καλὴ καὶ δημιουργικὴ χρονιὰ καὶ σὲ φιλῶ.

Γιῶργος