ΤΟ ΑΝΑΝΟΔΕΝΤΡΟ

 

ROLANDO KATTAN

 

 

ΤΟ ΑΝΑΝΟΔΕΝΤΡΟ

 

I

Φεύγοντας απ’ την Παλαιστίνη λαχταρούσε να βρει σ’ αυτά τα χώματα το ανανόδεντρο. Φανταζόταν ένα δέντρο με πλούσιο φύλλωμα, σαν αυτό που έβαλε ο Θεός στον Παράδεισο.

Εγκατέλειψε την πατρίδα του ελπίζοντας να βρει καινούργια, αυτό όμως που περίμενε δεν το βρήκε.

Σε τούτο εδώ το ποίημα ο παππούς μου μπορεί να μαζέψει ανανάδες απ’ τα πάνω-πάνω κλαδιά κάποιου δέντρου, γιατί σ’ ένα ποίημα ακόμη και δέντρα που δεν υπάρχουν μπορούν να βγάζουν τους αρχαιότερους καρπούς και αυτής ακόμα της γενέθλιας χώρας.

Ωστόσο, επιμένω. Αυτό που θέλω να φυτρώσει εδώ δεν είναι το ίδιο το δέντρο, αλλά η ελπίδα ότι υπάρχει ακόμα ένα μέρος όπου τα ανανόδεντρα αφθονούν. 

 

II

Έφυγε από την Παλαιστίνη με το πνεύμα όσων περιπλανήθηκαν σ’ όλη τη γη. Γνώρισε ποτάμια, βουνά και πουλιά, και τα βάφτιζε στη δική του γλώσσα. Με το δάχτυλό του, όμοιο με του Θεού το δάχτυλο, έδειξε τον ορίζοντα και είπε: οτιδήποτε είναι κοντά στη θάλασσα είναι κι αυτό σπίτι μας. Δεν έχει σημασία αν τα νερά είναι απ’ τη Μεσόγειο ή απ’ τον Ατλαντικό. Αυτό που έχει σημασία είναι ο άνεμος. Ο άνεμος που φέρνει τραγούδια.

 

III

Στο σπίτι της ζωής σημασία έχουν τα παράθυρα· δεν έχεις καλά-καλά προλάβει ν’ ανοίξεις στον κήπο τα μάτια σου και νά τα μπροστά σου τα γράμματα τα ερωτικά να κάνουν πήδους σαν κουνέλια, να ’ναι σμήνη βιολιών που φτερουγίζουν, να ’ναι πιάνα που γονατίζουν στου ρυακιού την όχθη, να ’ναι επιβλητικοί ανανάδες στον ορίζοντα· στο μικρό μου ενδιαίτημα, σ’ ένα δωμάτιο που ξέρει πια ν’ ανοίγει τα μάτια του, τα παράθυρα ποτέ… ποτέ δεν τελειώνουν.

 

IV

Ο παππούς μου ήρθε από μια χώρα που δεν υπάρχει, γυρεύοντας να βρει ένα δέντρο που δεν επίσης υπάρχει. Ούτε αυτός υπάρχει πια. Ω, Θεέ μου, φτιάξε ένα δέντρο για τον παππού μου — φτιάξ’  το και φύτεψέ το στα χώματα εκείνα που εσύ ονομάζεις Παλαιστίνη.

 

V

Ο πατέρας μου κληρονόμησε απ’ τον πατέρα του ένα ποδήλατο Ράλι, με ζάντες 28 ιντσών. Δέκα χρονώ ήτανε, όταν έμαθε ότι ο θάνατος και η βροχή μοιράζονται τις μέρες. Ήξερε ότι η κληρονομιά του ποτέ δεν ήταν το ποδήλατο, αλλά ο δρόμος, και όπως άλλοι κρατούν στη μνήμη τους μέσα ένα κουδούνι στον πύργο της κοιλάδας, έτσι κι αυτός απομνημόνευσε το δάκρυ στα μάτια του πατέρα του.

 

Με το ποδήλατό του γύρισε όλους τους δρόμους που οδηγούν πίσω στο 1948, ώσπου να βρει τον παππού μου να σκάβει το χώμα για να ξεθάψει το τραγούδι κάποιου φλάουτου.

 

VI

Έφτασε εκεί όπου το επόμενο βήμα σε ρίχνει στο κενό. Ένα σμάρι πουλιά γράφει κύκλους — ο ορίζοντας σκοτεινιάζει. Χαμένα τα γηρατειά μέσα στις σκέψεις τους ξεκινούν το αιώνιο φτερούγισμά τους. Μαύρες ημερομηνίες πετούν παντού: οι έρωτες είναι που έχει καταβροχθίσει ο Κρόνος. Όλα μουλιάζουν και σκουριάζουνε στο μυθικό ποτάμι· οι παππούδες ξεχνούν τη γλώσσα που τους υποδέχθηκε και τους φιλοξενεί· ξαναγυρνούν στα λόγια της παιδικής τους ηλικίας, σ’ ένα προσωρινό καταφύγιο στις πεινασμένες ώρες του θανάτου. Λένε και ξαναλένε ιστορίες επί ιστοριών, για να μην ξεχαστούνε. Για να μην τις ξεχάσει κανείς. Ο θάνατος θα έρθει μαζί με την απώλεια της έσχατης μνήμης.

 

VII

Καμία αμφιβολία: η τύχη είναι ό,τι φωτίζει αυτό το μονοπάτι,

το στιγμιαίο φως κάποιου διερχόμενου αυτοκινήτου

ή τα φώτα του δρόμου πότε-πότε, αραιά και που.

 

Περπατώ και σκέφτομαι την οικογένεια·

της μνήμης μου οι λεκέδες

τινάζουν πάνω μας θραύσματα ζωής,

παρόμοια με το φως των αυτοκινήτων

που διασχίζουν τον σκοτεινό δρόμο.

 

VIII

Μι’ ακατανόητη παρτιτούρα είναι χαραγμένη στου παππού μου την πίπα, και τα δόντια του στο επιστόμιο. Να προσεχτούν οι διαστάσεις της ταμπακιέρας: στη φωτογραφία ένα εξόγκωμα στην τσέπη. Το έτος ή το καλοκαιρινό σακάκι δεν έχουν σημασία. Πίσω απ’ τα γυαλιά του ξεθωριάζουν τα τοπία· ακόμα θολώνει του βλέμματός του η ομίχλη τους φακούς. Αυτό δεν είναι μπερέ, είναι η όψη του που αντανακλάται σαν προτομή μες στο δωμάτιο. Τα παπούτσια, το ρολόι τσέπης και η πένα του είναι βιογραφίες γραμμένες με σκουριά. Ο σκελετός μου θα γίνει σκόνη και δεν θα βρω φλιτζάνι, παλτό ή παπούτσι να τον χωρέσει.

 

IX

Φύτεψα ένα πεύκο,

θα πω όμως ότι είναι ανανάς.

 

Ο Καρυωτάκης με δίδαξε ότι τα δέντρα

στέκονται όρθια και ψηλά, απέναντι στον αίθριο ουρανό

το ίδιο όπως και πριν ξεσπάσουν καταιγίδες.

 

Τα πεύκα ξέρουν τρόπους να γερνούν —

δεν θέλει ρώτημα.

Ανανόδεντρα δεν υπάρχουν,

πλην όμως έμαθα γι’ αυτά,

όταν κάποιος άνθρωπος μου μίλησε για την ελπίδα.

 

Μακάρι να με θάψουνε στου ποταμού την όχθη

σαν πεύκο. Αν όχι,

ας βάλουν αυτό το ποίημα στον τάφο μου·

στο τέλος-τέλος όλα το ίδιο είναι.

 

X

Η ελιά της Αλ Ουαλάχα ζει τέσσερις χιλιάδες χρόνια. Ο χυμός του ξυλώματός της μουλιάζει και ξεθωριάζει οτιδήποτε είναι γραμμένο επάνω της. Ένα δάκρυ είναι αρκετό για να ξυπνήσει τη συνάντηση του αίματός μου με τους προγόνους του. Τούτο το δέντρο τούς είδε να περιπλανώνται επί αιώνες και αιώνες ανά τα μήκη και τα πλάτη της γεωγραφίας· γι’  αυτό κι είναι άχρηστο να μετράς πόσο χρόνο θέλει η βροχή να γυρίσει όλη τη γη, γιατί πάντα θα φτάνει ο Μάιος στο ψηλότερο φύλλο του. Έχω ακούσει ότι, καθώς περνούν οι χιλιετίες, οι οικογένειες μαζεύονται σε δέντρα.

 

XI

Κάτω απ’ του κεριού το φως

οι οικογενειακές ιστορίες

γίνονται αληθινές παραβολές.

 

Τα κείμενα τα λογοτεχνικά

διόλου ανώτερα δεν είναι

από τις οικογενειακές ιστορίες που ακούγονται

με το ψωμί του δείπνου.

 

Τα δέντρα επιβιώνουν

με τη χάρη του φωτός και του νερού,

όχι με τα βιβλία της βοτανικής.

 

XII

Χρόνια και χρόνια μελετούσα τη φωτογραφία κάποιου άνδρα (1953). Είδα και διαπίστωσα πως με το πέρασμα του χρόνου το μελάνι είχε μαζευτεί στις άκρες των ματιών του και πώς του πορτρέτου ο μέσα άνεμος τού ανακάτευε τα μαλλιά του. Ο χρόνος που κυλάει είναι σαν τα τεράστια βήματα των λόφων, σε τούτη δε την φαινομενική ακινησία οι λέξεις ίσα-ίσα που κατανοούνται, και μόλις μετά βίας.

 

XIII

Ένας φίλος μού δείχνει μιαν οπτικοακουστική συνέντευξη με τίτλο Μαχμούντ Νταρουίς: ο ποιητής του αραβικού κόσμου. Η φωνή του μου θυμίζει τη σιλουέτα ενός άλλου άνδρα, κι εγώ διαπιστώνω ότι η φωτογραφία έχει όντως σκοτεινιάσει. Είναι, άραγε, ο ίδιος ο χρόνος που έχει πάρει το χρώμα του σούρουπου ή μήπως υπάρχει κάποιος που αφήνει πράγματι να πέφτει πίσω από τούτες τις ωχρές κηλίδες η νύχτα, σαν να ’ταν πολιτεία απόλυτα πραγματική;

 

Μετάφραση: Γιώργος Κεντρωτής.